Herwarth Walden (1878-1941).

Herwarth Walden werd op 16 september 1878 geboren in Berlijn onder de naam Georg Levin. (De schrijver Georg Brühl schrijft in zijn boek Herwart Walden und 'der Sturm', uitgegeven in 1983 te Keulen, de naam als Lewin.) Zijn vader Viktor Levin was specialist in urinewegen, blaas en nierziektes. Herwarth bezocht het Köningsstädter en het Leibnizgymnasium. Daarna studeerde Levin piano, compositie en muziekwetenschap bij Conrad Ansorge (1862-1930). In 1897 en 1898 verbleef Levin enige tijd in Florence met een beurs van de Franz-Liszt Stiftung. In Berlijn werkte Levin als pianist, componist en gaf hij pianolessen. Voor Richard Strauss, die hij persoonlijk kende, organiseerde Levin optredens. Levin schreef in 1908 in de reeks Meisterfuhrer für Musik het deel Richard Strauss. Leben und Schaffen in Sinfoniën.

In 1899 ontmoette Levin de dichteres Else Schüler, die op 11 februari 1869 geboren was in Elberfeld an der Wupper en vanaf 1894 getrouwd was met de arts Jonathan Lasker. In de zomer van 1894 verhuisde het gezin naar Berlijn. Else verliet met haar zoon Paulchen, die op 24 augustus 1899 geboren was, haar man in 1899, scheidde op 11 april 1903 en trouwde op 30 november 1903 met Lewin. Zij verzon voor Georg de naam Herwarth Walden, die hij vanaf 1900 gebruikte. In 1904 stichtte Walden de Verein für Kunst om jonge schrijvers en dichters een kans te geven via voordrachten bekend te worden. De eerste avond werd gehouden op 18 april 1904 en Detlev von Liliencron droeg voor uit eigen werk. Daarnaast werkte Walden voor korte tijd mee aan verschillende theater- en literatuurtijdschriften in Berlijn. Walden was vanaf september 1909 redacteur van het tijdschrift Das Theater, maar verliet het na onenigheid in januari 1910.

Vanaf maart 1910 gaf Walden samen met Alfred Döblin en met financiële steun van Karl Kraus (1874-1936) het kunsttijdschrift Der Sturm uit. Naast het kunsttijdschrift verschenen nog vele andere uitgaven, zoals drama, kunstmappen, kunstkaarten, monografieën en kunstbeschouwingen, bij de uitgeverij Der Sturm. Met deze uitgaven was Walden de voorvechter van het expressionisme, futurisme en kubisme in Duitsland.

In 1912 scheidde Walden van Else Schüler. Haar zoon Paul overleed in 1927 aan tuberculose. Else, die in grote armoede leefde, vluchtte op 19 april 1933 na een publicatieverbod door de Nazi's naar Zürich. Na enkele korte reizen naar Palestina in maart 1934 en juni 1937 ging zij in april 1939 opnieuw naar Palestina. Door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en de weigering van Zwitserland om haar toe te laten bleef zij in Jerusalem, waar zij op 22 januari 1945 aan de gevolgen van een hartaanval overleed.

De scheiding kwam mede doordat Walden op een reis naar Zweden met zijn vriend Kurt Neimann de Zweedse schilderes Nell Roslund (29/12/1887-21/10/1975) had ontmoet. Nell was bevriend met Waldens zus Gertrud Levin, die met haar Zweedse man in Landskrona woonde, waar Walden op bezoek kwam. Nell kreeg op haar verzoek het tijdschrift Der Sturm daarna toegestuurd. In november 1911 ging Nell in Berlijn bij een Duits-Zweedse familie werken om de kinderen Zweeds te leren. Toevallig kwam zij in Berlijn Walden opnieuw tegen. Spoedig kregen Nell en Walden een relatie. Zij trouwden op 23 november 1912 in Londen met elkaar, maar scheidden in 1924 wegens uitgesproken verschillen in politieke opvattingen. In 1954 verscheen van Nell Roslund een herinneringsboek met als titel Herwarth Walden. Ein Lebensbild. Dankzij haar doorzettingsvermogen en economische bekwaamheden overleefde het tijdschrift Der Sturm de eerste Wereldoorlog.

In 1912 bracht Walden een bezoek aan Parijs, waar hij leden van de kubistische groep Section d'Or ontmoette. Door zijn Parijse kontakten kon Walden hierna zijn eerste expositie organiseren. Deze vond vanaf 12 maart 1912 plaats in Galerie Thannhauser te München en daarna in diverse andere steden in Europa.

In Berlijn organiseerde Walden vanaf maart 1912 vele exposities in de Sturmgalerie. In totaal werd door Walden ongeveer 200 exposities in Berlijn en tussen de 250 en 300 exposities in het buitenland georganiseerd.

Dankzij een financiële bijdrage van de kunstliefhebber Bernhard Köhler (1849-1927) kon Walden in 1913 de Erster Deutscher Herbstsalon organiseren. Waldens vrienden Guillaume Apollinaire, Robert en Sonja Delaunay werden voor de Parijse bijdrage ingeschakeld. Door zijn kontakten met de kunstenaars en denkelijk het geld van zijn vrouw Nell was Walden in staat een privéverzameling op te bouwen. De verzameling was vanaf 1917 op maandag, woensdag en vrijdag 's middags tussen 4 en 5 uur te bezichtigen in Waldens woning. Na de scheiding in 1924 ging het grootste deel van de verzameling naar Nell. Nell trouwde in 1926 met de arts Dr. Hans Heimann en op 15 juli 1940 met de Zwitser Hans Urech (1895-1963). Nell probeerde de verzameling later te vergeefs onder te brengen bij een museum. Op 25 en 26 november 1954 werd een deel van de kunstverzameling in het Stuttgarter Kunstkabinett te Stuttgart geveild. Na de dood van haar man Hans Urech schonk Nell een deel van de kunstverzameling aan het Kunstmuseum Basel.

In juli 1914 bezochten Herwarth Walden en zijn vrouw Nell de Nederlandse schilderes Jacoba van Heemskerck, die op het landgoed 'Loverendale' van de kunstverzamelaarster Marie Tak van Poortvliet (1871-1936) te Domburg verbleef. Bij hun tweede bezoek eind oktober 1915 aan Jacoba, die met Marie in Den Haag verbleef, bereidde Herwarth de Sturm-tentoonstelling Expressionisten Kubisten voor, die van 17 maart t/m 16 april 1916 gehouden werd in de Kunstzalen d'Audretsch, Hooge Wal 16a te Den Haag. In 1918 gaf Walden het boek Expressionismus. Die Kunstwende uit.

Walden maakte diverse reizen naar de Sovjet Unie, o.a. in 1927 om het feest ter gelegenheid van de tienjarige herdenking van de Oktoberrevolutie en in 1929 met zijn derde Russische vrouw Mila. Van haar is alleen bekend is dat zij in 1930 overleed aan tuberculose. Walden was op 18 september 1928 medeoprichter van het Berliner Komitee des Bundes der Freunde Sowjetruszlands. In maart/april 1930 verscheen in Der Sturm het themanummer Sowjetunion, dat volledig door Walden was geschreven.

Na het stoppen van Der Sturm werkte Walden tot en met het vijfde nummer mee aan het internationale maandelijkse tijdschrift Der Durchbruch.

In verband met zijn Joodse afkomst emigreerde Walden in 1932 naar Moskou. Zijn voormalige secretaresse Ellen Bork ging als zijn vrouw mee. In 1933 werd Waldens dochter Signe (Sina) geboren. Walden werkte aan diverse kunstpublicaties mee. Zijn vrouw werkte als vertaalster. Op 13 maart 1941 werd Walden in verband met zijn Duitse afkomst gearresteerd in hotel Metropol te Moskou en overgebracht naar het strafkamp Saratow aan de Wolga. Hier overleed Walden op 31 oktober 1941. Pas in 1966 werd dit na lang aandringen via het Rode Kruis aan Waldens dochter Sina medegedeeld.

Portretten

Diverse kunstenaars spraken via een kunstwerk hun waardering uit t.o.v. Walden.

Een soort gelijk exemplaar als het bovenstaande middelste beeld werd op 25 juni 2008 voor $ 155.806 inclusief kosten verkocht op een veiling bij Christie's te Londen. In totaal waren acht exemplaren gegoten, waarvan 7 genummerd, bij de firma W. Füssel te Berlijn. Op de veiling werd nummer 7/7 verkocht. Sinds 1995 was het uitgeleend geweest aan het Germanisches Nationalmuseum te Nuremberg.

Tentoonstelling

In 1961 werd van 24 september t/m 19 november door de National Galerie in de Orangerie des Schlosses Charlottenburg te Berlijn de tentoonstelling Der Sturm. Herwarth Walden und die Europaïsche Avant-garde Berlin 1912-1932 gehouden.

Voor verdere informatie:

• Nell Walden und Lothar Schreijer: Der Sturm: ein Erinnerungsbuch an Herwarth Walden und die Künstler aus dem Sturmkreis, Baden-Baden, 1954.
• De website van de Herwarth-Walden-Gesellschaft 'Der Sturm': dersturm.wordpress.com. De website is een initiatief van Sina Walden en Sebastian Gaiser.

_{Laatste wijziging: 290811}